Terzani wizytując kolejne kraje republiki dostrzega przede wszystkim marazm i stagnacje. Siedemdziesiąt lat trwania tego nienaturalnego tworu jakim był Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nauczyło mieszkańców bierności i niesamodzielności. Partia wszystko organizowała.

Terzani jest mistrzem narracji. Prowadzi czytelnika po – wydawałoby się – surowym tekście, bogatym faktograficznie oraz pojęciowo, ale czyni to z niebywałą lekkością. Nie używa wyniosłych metafor, nie wprowadza skomplikowanej kompozycji. Doskonale posługuje się natomiast anegdotą oraz puentą – często zawartą w jednym akapicie, jednym zdaniu, jednym słowie.

Leningrad został 8 września 1941 roku odcięty od reszty Związku Radzieckiego. Siły niemieckie szykowały się do szturmu, chcąc rzucić na kolana miasto, w którym rozpoczęła się rewolucja bolszewicka. Atak się nie powiódł, więc przeciwnik postanowił zablokować Leningrad i wziąć go głodem. Podczas blokady miasta życie straciło około miliona z trzech milionów mieszkańców. Książka wydana przez Bellonę przybliża nam przeżycia, jakie stały się udziałem trzech osób spośród tych milionów.

Szły na wojnę młodsze i starsze, uczennice zaraz po szkole („Poszłam na wojnę taka mała, że przez ten czas trochę urosłam”) i wykształcone, często matki i żony. W większości na ochotnika, często po przełamaniu niechęci mężczyzn do kierowania kobiet na front. Widziały i przeżywały rzeczy straszne, śmierć i zniszczenie, a równocześnie cierpiały z powodu utraty kobiecości – obciętych warkoczy, męskich kalesonów, które musiały nosić, niezgrabnych buciorów.

Nie mogę oprzeć się wrażeniu, że dla autora, który przecież nie jest debiutantem (dwie z jego powieści były nominowane do rosyjskiej nagrody Bookera), ta opowieść jest rodzajem terapii. Już na wstępie Sadułajew sygnalizuje nam, że w zasadzie nie wie, po co przelewa na papier kolejne myśli, przeprasza za nieudolność swojej prozy i stwierdza, że i tak nikt nie będzie w stanie go zrozumieć.

Recenzji tej książki nie powinno być. Czytając publikacje Aleksijewicz trudno nie oprzeć się wrażeniu, że interpretacja „Wojny…” to nadbudowa, która zaciera pierwotne znaczenie Świadectw, samego tekstu. Przy tym wydawnictwie można wyraźnie poczuć, że zrecenzować tekst Białorusinki to nic innego jak nieudolna próba przekładu tego co znalazło się w książce.

Relacji o inwazji wojsk radzieckich w Afganistanie towarzyszy dość szczegółowy, ale napisany przystępnym językiem rys historyczny wojen toczonych na terenie Afganistanu na przestrzeni wieków, ale także skomplikowane dzieje polityki i sytuacji wewnętrznej tego dużego kraju, gdzie dominuje system plemienny, a zmiana władzy następuje najczęściej na drodze zabójstwa przeciwnika politycznego rządzącego aktualnie państwem. Feifer nie ogranicza się jedynie do okresu radzieckiej interwencji – pisze też o wkroczeniu na teren Afganistanu Stanów Zjednoczonych po pamiętnym ataku z 11 września 2001 roku.

Autorka słusznie zauważa, że istnieją de facto dwie wojny. Ta, o której się powszechnie mówi i pisze – to wojna mężczyzn, przesycona strategią, chęcią walki, zabijania, potrzebą zwycięstwa. I druga, zupełnie inna – widziana oczami kobiet, które pamiętają dokładnie barwy, zapachy, smaki, dźwięki. Pamiętają oczy rannych kolegów, twarze zmarłych, zabijanych i ratowanych. Pamiętają dobrze wszy i brud, których próżno szukać w legendach o bohaterskich żołnierzach.

Strzał. Przez moment słychać świst kuli w powietrzu. Bolszewicki oficer spada z konia. Ginie w ośnieżonych Sajanach. Sojocki myśliwy sprawnie operuje skałkową strzelbą, uśmiercił w swym życiu niejednego zwierza, teraz pragnienie życia zmusiło go zabijać ludzi. Ludzka śmierć, wraz z całą swą nieuchronnością, tragicznością, mistycyzmem, a niekiedy i bezcelowością jest w książce Antoniego Ferdynanda Ossendowskiego, motywem przewodnim, zespalającym losy każdego z bohaterów.

Właściwie prawie wszystkie informacje zawarte w „Planecie Kaukaz” to jedno wielkie zaskoczenie. Bo ile tak naprawdę przeciętny człowiek w Polsce wie o Dagestanie, Inguszetii, Karaczajo-Czerkiesji i wszystkich miejscach, które dzięki niej możemy poznać? Co wiemy o Czeczenii poza tym, że ciągle walczą z Rosją, a jej mieszkańcy nazywani są terrorystami podkładającymi bomby i zabijającymi niewinnych?