Byli z Florencji, z miasta renesansu, kolebki humanizmu. On zmarł pierwszy, zmagał się z nowotworem. Ona zmarła dwa lata po nim, również walczyła z wyniszczającym rakiem.

27 maja 1942 roku, dwóch młodych ludzi dokonało zamachu na znienawidzonego niemieckiego protektora Czech i Moraw Reinharda Heydricha. Zamachu pozornie nieudanego, a jednak zakończonego niespodziewanym sukcesem, odważnego, niemal brawurowego. Laurent Binet, po wielu latach postanowił zmierzyć się z tą historią, przybliżyć czytelnikowi to dramatyczne wydarzenie, a także całą jego genezę, otoczkę i konsekwencje.

Zastanawiałeś się kiedyś jak to jest poświęcić swoje życie dla ideologii, religii, kraju? Czy byłbyś skłonny popełnić samobójstwo zabierając przy tym kilka, czy kilkadziesiąt osób? Skąd biorą się ludzie którzy to robią? Dlaczego się na to decydują? Co dzieje się w głowach ludzi którzy decydują się zdetonować bombę przypiętą do ciała w tłumie ludzi?

„Niezłomny” powinien zadowolić czytelników różnej maści. Na najbardziej podstawowym, fabularnym poziomie, jest to sprawnie napisana biografia, odsłaniająca kulisy życia świetnie zapowiadającego się sportowca, którego karierę przerwała II wojna światowa. Na lekturze nie zawiodą się miłośnicy historii, którzy znajdą tu wiele interesujących i szczegółowo podanych faktów na temat tego, jak wyglądały działania militarne na Pacyfiku w latach 1941-1945.

Szokuje zwłaszcza opis egzystencji żołnierzy niemieckich w bazie Marmala, gdzie panowie siedzą w bazach, segregują śmieci, piją piwo, spędzają czas w kawiarniach i restauracjach, inkasując 110 Euro za dzień spędzony na „wojnie”. Zaś w sobotni wieczór w niemieckiej bazie jest jak na Costa del Sol w Hiszpanii – stwierdza obrazowo Piotr Langenfeld. Nie lepsi są wąsaci Włosi, którzy leniwie snują się miedzy hangarami w swojej bazie.

Lyn Smith zebrała sto relacji ocalonych z Holokaustu, ale także ich przedwojennych sąsiadów, współwięźniów z obozów koncentracyjnych, wyzwolicieli – żołnierzy armii alianckich, przedstawicieli organizacji humanitarnych, którzy już po wojnie zajmowali się ludzkimi cieniami. Poukładała je chronologicznie, tworząc kronikę Holokaustu, ukazując pogardę i napiętnowanie, głód i choroby, wreszcie precyzyjną machinę zabijania i okoliczności, w jakich nielicznym udało się uniknąć śmierci.

Poprzez wnikliwą analizę stosunków panujących w Afganistanie, religijności i ducha jego mieszkańców, autor sprawił, że odbiorca, który wyruszył z nim w podróż, na końcu książki nieco inaczej spogląda na ten rejon świata. Jagielski patrząc z perspektywy Europejczyka, starał się okazywać swoim rozmówcom szacunek, przybliżyć życie nie tylko wojownika, ale także przeciętnego mieszkańca stolicy. Książka to wnikliwa analiza ich życia, próba wniknięcia w ich wrażliwość.

Jagielski zadaje w „Nocnych wędrowcach” ogromnie ważne pytanie – czy człowiek, który zbliża się do innych ludzi, by skłonić ich do zwierzeń, a potem, nie udzielając im pomocy, pozostawia ich – naprawdę może liczyć na rozgrzeszenie? Czemu to wszystko ma służyć?

Lata wojennego koszmaru przypadły na czas ich młodości – podejmując walkę miały często nie więcej, niż piętnaście, szesnaści lat. Niektóre z nich pochodzą z ubogich domów, jak Zosia Wikarska, która walczyła w AK-owskiej konspiracji z nazistowskim a także z sowieckim okupantem. Ale nie brakuje też obytych w świecie elegantek z zamożnych rodzin, jak Jagoda Piłsudska – córka Marszałka – która była pilotką w służbach pomocniczych Royal Air Force.

Dąmbski pokazuje, czym patriotyzm może stać się w warunkach wojennych. Otwarcie mówi o tym, że może on motywować do działań okrutnych i – choć brzmi to strasznie – stać się przyczyną moralnej katastrofy. Taki sposób pisania o patriotyzmie – szczególnie w kontekście ofiar poniesionych podczas II Wojny Światowej – w Polsce raczej nie uchodzi. U nas wciąż żywa, jeśli nie dominująca, jest martyrologiczna narracja o walce narodowowyzwoleńczej.