Szły na wojnę młodsze i starsze, uczennice zaraz po szkole („Poszłam na wojnę taka mała, że przez ten czas trochę urosłam”) i wykształcone, często matki i żony. W większości na ochotnika, często po przełamaniu niechęci mężczyzn do kierowania kobiet na front. Widziały i przeżywały rzeczy straszne, śmierć i zniszczenie, a równocześnie cierpiały z powodu utraty kobiecości – obciętych warkoczy, męskich kalesonów, które musiały nosić, niezgrabnych buciorów.

Recenzji tej książki nie powinno być. Czytając publikacje Aleksijewicz trudno nie oprzeć się wrażeniu, że interpretacja „Wojny…” to nadbudowa, która zaciera pierwotne znaczenie Świadectw, samego tekstu. Przy tym wydawnictwie można wyraźnie poczuć, że zrecenzować tekst Białorusinki to nic innego jak nieudolna próba przekładu tego co znalazło się w książce.

Autorka słusznie zauważa, że istnieją de facto dwie wojny. Ta, o której się powszechnie mówi i pisze – to wojna mężczyzn, przesycona strategią, chęcią walki, zabijania, potrzebą zwycięstwa. I druga, zupełnie inna – widziana oczami kobiet, które pamiętają dokładnie barwy, zapachy, smaki, dźwięki. Pamiętają oczy rannych kolegów, twarze zmarłych, zabijanych i ratowanych. Pamiętają dobrze wszy i brud, których próżno szukać w legendach o bohaterskich żołnierzach.

Najnowsza książka Morawieckiego pokazuje ludzi poszukujących własnej tożsamości, szczęścia, sensu życia i duchowości w XX wieku. Indywidualnie nie udawało im się tego osiągnąć – uważali, że jedynie sekta wissarionowców, z syberyjskiej Zony, której przewodził Wissarion, dawała im tę możliwość.

Strzał. Przez moment słychać świst kuli w powietrzu. Bolszewicki oficer spada z konia. Ginie w ośnieżonych Sajanach. Sojocki myśliwy sprawnie operuje skałkową strzelbą, uśmiercił w swym życiu niejednego zwierza, teraz pragnienie życia zmusiło go zabijać ludzi. Ludzka śmierć, wraz z całą swą nieuchronnością, tragicznością, mistycyzmem, a niekiedy i bezcelowością jest w książce Antoniego Ferdynanda Ossendowskiego, motywem przewodnim, zespalającym losy każdego z bohaterów.

Jaki obraz współczesnej Rosji ma w głowie przeciętny Polak? Sądzę, że bardzo niejasny. Z jednej strony „Kryminalnaja Rasija”, kraj wielkiej biedy, alkoholu, bezdomnych dzieci, wenerycznych chorób itd. Z jakąż zachłannością nasi rodacy rzucają się jednak na zupełnie inny jej wizerunek. Na informacje, ile się
tam sprzedaje luksusowych samochodów, jakie wille i pałace się stawia… Nie mogę się oprzeć wrażeniu, że ta lukrowana Rosja wypiera coraz bardziej z naszej świadomości tę Rosję prawdziwą, mamy więc jeszcze kolejne miejsce, w którym jest podobno lepiej niż u nas.

W reportażach Jacka Hugo-Badera bardzo podoba mi się uważność, z jaką autor przygląda się pojedynczym ludziom. Jego trafne, przenikliwe spostrzeżenia, jego zainteresowanie losem konkretnej jednostki wplątanej w wir historii, popełniającej błędy czy odnoszącej sukcesy.

Porażająca jest posowiecka rzeczywistość, którą opisuje Jacek Hugo-Bader. Przytoczmy kilka wymownych liczb i faktów: w Rosji około 4 milionów ludzi nałogowo bierze narkotyki, drugie tyle to alkoholicy (w tym cierpiący na tytułową „białą gorączkę”, czyli obłed opilczy nazywany po rosyjsku zapojem), a płatne usługi seksualne w samej tylko Moskwie świadczy 100 tys. kobiet. Rosja przoduje w liczbie zabójstw i samobójstw, każdego dnia ginie tam półtora tysiąca ludzi. A mężczyźni wolą złapać AIDS, niż używać prezerwatyw, które obniżają ich poczucie wartości i męskości.

Czy za ZSRR można tęsknić? Owszem, w dodatku wydaje się to tęsknota całkiem uzasadniona. Obywatele byłego Kraju Rad nie odnajdują się w nowej rzeczywistości. Tęsknią za ustalonym z góry porządkiem, za celem, który mieli w czasach, gdy najważniejszym zadaniem człowieka miało być budowanie socjalizmu.

Co łączy wszystkich bohaterów reportaży Jacka Hugo-Badera? Wydaje się, że można ich nazwać sierotami po Związku Radzieckim, który przestał istnieć w 1991 roku. Zwykli ludzie, ale także Bohaterowie ZSRR, elity ekonomiczne i społeczne tej wieloletniej potęgi światowej nie potrafią się odnaleźć w nowej, poradzieckiej rzeczywistości. Z sentymentem wspominają czasy, gdy państwo decydowało o losach i życiu codziennym obywateli.