„Raz na kilkaset lat” to literacka relacja Krzysztofa Bieleckiego z trzytygodniowej, spontanicznej wprawy do Chin. Już po opisie na okładce możemy wywnioskować, że nie mamy do czynienia z tradycyjną relacją z podróży, lecz z opisem wyprawy na tak zwanym „spontanie” – od jednej kawiarenki internetowej do drugiej. Autor podczas tej niezwykłej podróży pisał bowiem bloga, którego postanowił wydrukować i wydać własnym sumptem.

W epoce internetu, mody na bycie backpackerem i tanich połączeń lotniczych, opowieść Haliny Korolec – Bujakowskiej zachwyca. Wyruszyli z Litwy. Mieli siebie i motocykl BSA o rejestracji W 19-484. Odwiedzili Turcję, Syrię, Irak, Iran, Indie, Birmę i Chiny. Po drodze nocowali w namiocie lub u życzliwych ludzi. Chorowali na dżumę i malarię. Ich motor grzązł w głębokim błocie lub po prostu, jak to maszyna, psuł się. Tak, jak te 200 szprych, wymienionych w czasie podróży.

Autor to główny bohater książki, przez którego pryzmat poznajemy świat nie egzotycznych miejsc, lecz rzeczywistości wewnątrz pociągu. Nie ważne co się dzieje za oknem przedziału, lecz istotne co się dzieje w jego wnętrzu. Theroux w rewelacyjny sposób posługuje się piórem – tekst Amerykanina pełen jest anegdoty i popisów erudycji, które oczarowują czytelnika od pierwszej do ostatniej strony. Barwne opisy kolejowych przygód zachwycają.

Umowa z Schengen jest niesamowitą ulgą, udogodnieniem dla podróżujących po krajach Unii Europejczyków, ale jednocześnie ten sam dokument postanowił otoczyć szczelnym murem zewnętrzne granice kontynentu. Europa nie chce czarnych, Europa umywa ręce. Europa staje się warownią, choć my, mieszkający w jej wnętrzu tego nie dostrzegamy. Z jednej strony chronimy samych siebie, a z drugiej… uciekamy z piaskownicy, z której wcześniej narozrabialiśmy.

To świetna książka, od której trudno się oderwać z tych samych powodów, które zachwyciły już w przypadku pierwszej relacji z Orient Expressu: barwne dialogi, plastyczne postaci i żywe krajobrazy, nieskażone egzaltacją, patosem i nieszczerym zachwytem. Jeżeli cokolwiek zmieniło się w sposobie opowiadania Paula Theroux po 30 latach, to zdecydowanie na korzyść: wydaje się mniej pewny swego, a dawna arogancja i poczucie wyższości (choć wciąż obecne) ustąpiły trochę pola zdumieniu, empatii oraz zamyśleniu losami świata i nad sobą (upiorem i po części tytułowym widmem).

„Wielki bazar kolejowy” powstał dzięki notatkom, które autor regularnie robił w pociągu i w trakcie przystanków. Notował nie tylko wrażenia z pociągów, spotkań, hoteli czy opisy widoków za oknem, ale przede wszystkim obserwacje dotyczących współpasażerów, jego rozmowy z nimi. Możemy w ten sposób poznać przekrój społeczny pasażerów wszelkich pociągów – wykształconych i dobrze ustawiownych profesorów, handlarzy, studentów, hipisów podróżujących do Indii, mnichów, konduktorów, kelnerów.

„Moje Indie” to bardzo osobiste spojrzenie Jarosława Kreta na ten kraj, właściwie: subkontynent. Dziennikarz trafił doń trochę przez przypadek; miał to być pobyt incydentalny tymczasem przekształcił się w częstą, by nie powiedzieć stałą obecność Kreta w Indiach

Chcąc utrwalić dla potomnych przebieg i realia podróży, ale także egzotycznej rzeczywistości tamtych lat, Józef Hussarzewski zaczyna opisywać, jak sądzę, podróż swojego życia. Jest w swojej relacji niezwykle drobiazgowy, czemu chyba nie należy się dziwić, zważywszy na fakt, iż tylko wybrani (czytaj: dobrze urodzeni) mogli wówczas zwiedzać świat. Przyznam jednak, że z perspektywy dzisiejszego czytelnika są to opisy czasami swą drobiazgowością nużące, a niekiedy wywołujące uśmiech.

Krajobraz, lokalny koloryt i kultura, to wszystko jest tłem dla rozmów pisarza prowadzonych ze współpasażerami kolejnych pociągów, jakimi przemierzał wytyczony przez siebie szlak. I to właśnie te rozmowy są źródłem poznania mniej oficjalnych historii wielkich i małych państw oraz prywatnych ludzkich losów. A nie ma nic lepszego niż relacja z pierwszej ręki, cytowany ze sporządzanych niemal na żywo notatek, dialog.

„Moje Indie” Jarosława Kreta to przewodnik i pamiętnik z podróży po tym wciąż mało znanym kraju. Każdy z czytelników powinien znaleźć w nim coś dla siebie, choć nie do końca. Lekko zawiedzeni mogą być fani rasowego reportażu, gdzie autorzy głos oddają bohaterom. W książce, w wielu momentach tego zabrakło.