Mieszkańcy Wysp Owczych mają poważny kompleks związany z faktem, że ich kraj jest tak mało znany i co tu dużo mówić, również mało znaczący gospodarczo, kulturalnie i politycznie. Stąd potrzeba bicia kolejnych rekordów, szalona radość z wygranego meczu piłkarskiego i ogromna ekscytacja, gdy Farerów odwiedzi były prezydent USA albo przebrzmiała gwiazda muzyczna.

Szły na wojnę młodsze i starsze, uczennice zaraz po szkole („Poszłam na wojnę taka mała, że przez ten czas trochę urosłam”) i wykształcone, często matki i żony. W większości na ochotnika, często po przełamaniu niechęci mężczyzn do kierowania kobiet na front. Widziały i przeżywały rzeczy straszne, śmierć i zniszczenie, a równocześnie cierpiały z powodu utraty kobiecości – obciętych warkoczy, męskich kalesonów, które musiały nosić, niezgrabnych buciorów.

Reportaże Szabłowskiego niczym mozaika układają się w całość błyszczącą przeróżnymi odcieniami tureckiej kultury. To takie przesiane przez sito reporterskiej selekcji odłamki tureckiej duszy. Smaczku książce dodają fotografie z różnych miejsc tamtej egzotycznej ziemi, ma której stopa autora „postała”.

Ta wyspa miała być swoistym kluczem do bram raju, do wymarzonego świata, w którym wszystko miało być lepsze i łatwiejsze. Każdy z imigrantów poza bagażami, przywoził ze sobą swoje marzenia, nadzieje, plany. Niejedne się ziściły, ale wiele pozostało nigdy niespełnionych, bo kim mogli być chłopi czy niewykwalifikowani robotnicy, często nieumiejący czytać i pisać, kim mogli być więcej w nowym kraju? Co zyskiwali, gdy już dano im prawo do ujrzenia twarzy słynnej Statue of Liberty?

Szabłowski opisuje Turcję przede wszystkim jako kraj rozdarty: pomiędzy Wschodem a Zachodem, religijnością a świeckością, swojskością a innością, pomiędzy tradycją a nowoczesnością. Państwo, w którym jedno z miast – Stambuł – liczy ok. 15 milionów mieszkańców, nie może być jednorodne. Do różnic politycznych czy obyczajowych przyczynia się między innymi odmienne sąsiedztwo – Europy od zachodu oraz Iraku, Iranu czy Syrii od wschodu.

Wielu rozmówców nie ma tutaj nawet imion i nie potrzebują ich, bo są częścią większej całości, są jednymi z wielu. Ich historie są zarazem podobne i bardzo odmienne tak, jak różnią się między sobą ludzie. Na swoistego głównego bohatera wyrasta tutaj tutsyjski student prawa – Leonard, ale jego imię też nie jest prawdziwe. Ten chłopak symbolizuje swoje pokolenie, ludzi wcześnie osieroconych, pozostawionych samych sobie, przeżywających w milczeniu swoje traumy, swój żal za życiem. Ludzi, którym kiedyś wszystko odebrano.

Recenzji tej książki nie powinno być. Czytając publikacje Aleksijewicz trudno nie oprzeć się wrażeniu, że interpretacja „Wojny…” to nadbudowa, która zaciera pierwotne znaczenie Świadectw, samego tekstu. Przy tym wydawnictwie można wyraźnie poczuć, że zrecenzować tekst Białorusinki to nic innego jak nieudolna próba przekładu tego co znalazło się w książce.

Ta książka to zbiór opowieści o zwykle bardzo młodych dziewczynach, które żyły względnie normalnie, chodziły do szkół, miały swoje plany na przyszłość. Przychodzi jednak czas, zwłaszcza w okolicach szkolnych wakacji, kiedy wiele młodych Azjatek znika ze szkół i już nigdy do nich nie powraca. Są wywożone do swoich ojczystych krajów, tam wydawane za mąż, przywożą potem swoich małżonków, dzięki czemu ci mogą pozostać w Wielkiej Brytanii. Co gorsza, kobiety te zwykle są traktowane w sposób skandaliczny, są bite, gwałcone, zamykane w domach, traktowane jak służące.

Autorka słusznie zauważa, że istnieją de facto dwie wojny. Ta, o której się powszechnie mówi i pisze – to wojna mężczyzn, przesycona strategią, chęcią walki, zabijania, potrzebą zwycięstwa. I druga, zupełnie inna – widziana oczami kobiet, które pamiętają dokładnie barwy, zapachy, smaki, dźwięki. Pamiętają oczy rannych kolegów, twarze zmarłych, zabijanych i ratowanych. Pamiętają dobrze wszy i brud, których próżno szukać w legendach o bohaterskich żołnierzach.

Olgierd Budrewicz w 1963 roku wybrał się do Afryki. Przyglądał się tam świeżo powstałym państwom, kształtującym się ustrojom, podglądał czarnych i białych mieszkańców, podziwiał przyrodę, brnął przez dżunglę z Pigmejami, obserwował polowania na krokodyle i inne zwierzęta. Przeżył wiele ekscytujących przygód. Nam natomiast pozostawił obraz Afryki sprzed prawie 50 lat temu, obraz fascynujący, czasem przerażający