W roku 2004 Dan Gillmor – doświadczony publicysta amerykański – napisał największe bluźnierstwo ery web 2.0: Teraz dziennikarzem może być każdy. Twierdzenie, które nie tylko wywołało szczere oburzenie ogromnej rzeszy zawodowych dziennikarzy i medioznawców, ale – co widać wyraźnie z perspektywy paru lat – zdecydowanie zmieniło obraz współczesnych mediów. Mediów, które – dzięki rozwojowi techniki informatycznej – przeżywają kolejną – największą od czasu skonstruowania maszyny drukarskiej – rewolucję. We the media nie jest – w moim odczuciu – pozycją leżącą u podstaw tej rewolucji, jest natomiast – dzięki bliższemu przyjrzeniu się i zdefiniowaniu tejże rewolucji – jej katalizatorem. Głównie – jak wykażę poniżej – dzięki temu jednemu, kontrowersyjnemu zdaniu: teraz dziennikarzem może być każdy.

Nowoczesna technika informacyjna przyczyną zmiany sposobu przekazywania informacji

Dan Gillmor opisał w swej książce wpływ, jaki współczesne, cyfrowe środki przekazu wywarły na proces przepływu informacji. Ukazał oddziaływanie nowoczesnych technologii komputerowych (aplikacji internetowych, telefonii komórkowej, cyfrowych aparatów fotograficznych, itp) na zmianę sposobu odbioru informacji i na zamianę ról w procesie jej przepływu. Opisując coraz wydajniejsze, mniejsze, łatwiejsze w użyciu, tańsze i dostępniejsze środki przekazu, zwrócił uwagę na fakt, iż stały się one – w dużej mierze – narzędziami wykorzystywanymi przez amatorów do informowania innych ludzi o otaczającym ich świecie.

Tak więc główną treścią We the media nie jest – jak niektórzy twierdzą – nawoływanie do rewolucji, czy konstruowanie jej ideologicznych podstaw, lecz jej analiza, opis i zdefiniowanie. Gillmor nie jest twórcą radykalnych zmian we współczesnych mediach – on jest ich sprawozdawcą.

Sądzę, że w tej chwili – po prawie pięciu latach od daty pierwszej publikacji książki – nie ma ani sensu, ani potrzeby przedstawiania szczegółowych możliwości, jakie niosą ze sobą smsy, blogi, wiki, cyfrowe aparaty fotograficzne, laptopy podłączone do sieci bezprzewodowych, czy kamery internetowe. Przeciętny, współczesny użytkownik internetu zdaje sobie sprawę z różnorodnych sposobów wykorzystania tych narzędzi, a ówczesny entuzjazm autora (nota bene fachowca w dziedzinie komputerowej) możemy dziś odbierać raczej jako nostalgiczne świadectwo tamtych starych dobrych czasów, niż jako źródło wiedzy o prawdziwych nowinkach informatycznych. Nie w tym leży siła oddziaływania książki i nie na tym polega jej katalityczna moc. Jak wspomniałem wcześniej – jestem przekonany, że jednym z najważniejszych fragmentów We the media jest stwierdzenie, że we współczesnym świecie – dzięki rewolucyjnym zmianom technicznym – każdy człowiek, niezależnie od wieku, wykształcenia i wykonywanego zawodu, może być dziennikarzem. Konstatacja, która – cytowana i wykorzystywana przez co najmniej trzy grupy społeczne biorące udział w procesie przekazywania informacji – na trwałe zmieniła obraz współczesnych mediów. Podkreślić przy tym należy, iż wspomniane przeze mnie grupy (które wkrótce opiszę bardziej szczegółowo) wykorzystały (i wykorzystują) omawiany wniosek Gillmora w sposób dogodny dla siebie, często pomijając szersze tło i konkretne zastrzeżenia wyrażone przez doświadczonego dziennikarza.

Dziennikarzem może być każdy

Przyjrzyjmy się teraz dokładnie temu, co o zagadnieniu dziennikarstwa oddolnego (grassroots journalism) napisane jest w książce Gillmora.

Na stronie 134 (Dan Gillmor, We the media 2006), po przedstawieniu narzędzi wykorzystywanych przez dziennikarzy obywatelskich i nakreśleniu możliwości współpracy zawodowców z amatorami, Gillmor tak pisze o współczesnym dziennikarstwie: No matter which tools and technologies we embrace, we must maintain core principles, including fairness, accuracy, and thoroughness. These are not afterthoughts. They are essential if professional journalism expects to survive. (Niezależnie od tego, jakich narzędzi używamy, musimy trzymać się podstawowych zasad: uczciwości, dokładności i sumienności. Nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Te zasady to podstawy, bez których profesjonalne dziennikarstwo nie przetrwa. tłum. M.L.).

I dalej, o pracy redaktorów (Dan Gillmor, We the media 2006, str. 135): And we still need editors. Bloggers who disdain editors entirely, or who say they’re largely irrelevant to the process, are mistaken.(…) (Wciąż potrzebujemy redaktorów. Blogerzy całkowicie odrzucający redaktorów i ci, którzy twierdzą, że ich praca jest niepotrzebna, nie mają racji(…) tłum. M.L.).

Jak więc widać, Gillmor postawił wyraźne warunki, jakie muszą być spełnione, aby osobę dzielącą się w sieci informacjami, można było nazwać dziennikarzem. Warunki te to między innymi: uczciwość, dokładność, sumienność, wspominana w innych miejscach rzetelność oraz współpraca z osobą redagującą (sprawdzającą pod względem merytorycznym i fachowym) tekst. Spełnienie tych warunków – rzecz jasna – nie czyni jeszcze z danej osoby dziennikarza, ale jest konieczne, aby w ogóle móc zacząć myśleć o nazywaniu się tym mianem.

Podsumowując: Dan Gillmor, wskazując na technologiczne uwarunkowania współczesnego świata, stwierdził, iż – dzięki możliwościom niesionym przez te nowoczesne technologie – dziennikarzem może być dzisiaj każdy. Nigdzie jednak na kartach książki nie znajdziemy twierdzenia, że każdy, kto pisze i publikuje w internecie, jest dziennikarzem.

Książka Gillmora w służbie korporacyjnego zysku, autolansu amatorów i zawodowej pychy

Przedstawię teraz, wspomniane przeze mnie na początku tekstu, trzy grupy społeczne zaangażowane w proces dystrybucji informacji, które – interpretując w dowolny sposób, bez szerszego kontekstu – słowa Gillmora o tym, że dziennikarzem może być dziś każdy, wykorzystują je do swych własnych, partykularnych, celów.

• Serwisy internetowe

Powyższe twierdzenie wykorzystywane jest przede wszystkim przez właścicieli i osoby zarządzające witrynami internetowymi, nazywanymi serwisami dziennikarstwa obywatelskiego. Należą do nich głównie wielkie korporacje medialne, ale także małe firmy, czy nawet pojedyncze osoby, próbujące zarobić przy pomocy publikowania bezpłatnego kontentu. W celu przyciągnięcia do siebie jak największej ilości potencjalnych autorów (ale również odbiorców), przekonują oni – manipulując słowami Gillmora – że każdy, kto opublikuje dowolny materiał w ich serwisie, stanie się (dzięki temu!) dziennikarzem.

Działalność taka w przypadku dużych firm, działających od lat w przemyśle prasowym, jest zwykłą manipulacją, lub – jak twierdzą ci, którzy na tym zarabiają – przemyślaną strategią marketingową. Trzeba przyznać, że – przynajmniej na rynku polskim – dosyć skuteczną, czyli tym bardziej szkodliwą.

Oto przykłady z polskiej sceny medialnej:

Zostań dziennikarzem! Dodaj swój news! (InfoTuba)

Dlatego każdy może zostać dziennikarzem Interia360! (Interia360)

Dziennikarzem obywatelskim może zostać absolutnie każdy. Jedyne, co jest niezbędne, to dobre chęci i chęć pisania. (Wiadomości24.pl)

Wymagania ? Nie. Wystarczy po prostu chęć pisania i dzielenia się z innymi wiadomościami i wiedzą. (Polityka-Polska)

I tylko jeden, ale jakże wymowny, przykład z zagranicy:

Allvoices is an open, unedited and unmediated site. Every voice (contribution) is automatically checked for spam and relevance to the news event. A contribution is not edited and is posted as is as long as it is relevant to the news event. The relevance is checked by our algorithms and technology – not humans.(AllVoices)

Serwis nazywający się pierwszą stroną dziennikarstwa otwartego (the first open media site), w celu przyciągnięcia jak największej rzeszy autorów, obiecuje im, że ich wiadomości nie będą podlegać żadnej edycji, a sprawdzenia informacji dokonują algorytmy i technologia, a nie ludzie!

• Amatorscy dostawcy treści

Następna grupa (do której można zaliczyć także mnie) to amatorzy, którzy – za sprawą gwałtownego rozwoju technologii informatycznej – przeobrazili się z biernych odbiorców, w aktywnych współuczestników procesu dystrybucji informacji. Sam fakt chęci dzielenia się wiedzą nie jest – oczywiście – niczym nagannym. Zamiana ról prowadząca do zwiększenia liczby dostępnych źródeł informacji – przy spełnieniu odpowiednich warunków – jest zjawiskiem potrzebnym i może przyczynić się do polepszenia stanu wiedzy społeczeństwa. Przejęcie przez dotychczasowych odbiorców roli aktywnych twórców skutkuje także – w wielu wypadkach – zwiększonym, wszechstronnym rozwojem osobowości człowieka, który podjął się tego zadania (polecam prace omawiające ten aspekt darmowej pracy na rzecz korporacji, Yochai Benklera i Titziana Terranova, dostępne po polsku między innymi w magazynie Kultura Popularna, nr 1 z 2008 r.). Problemem jednak – i to dużym – pozostaje fakt, iż przeważająca większość tych osób – głównie wskutek nachalnej propagandy firm medialnych wykorzystujących ich pracę – nazywa się dziennikarzami, pomimo iż nie spełniają oni podstawowych wymogów stawianych wykonawcom tego zawodu (o których to wymaganiach także wspomina Gillmor). Osoba, która opublikowała – nawet w serwisie nazywanym patetycznie serwisem dziennikarstwa obywatelskiego – tekst o psującym się samochodzie, nieuporządkowane przemyślenia na temat wypowiedzi jakiegoś polityka, czy parę zdjęć przedstawiających kwiatki w ogródku (nawet bardzo ładne kwiatki) – nie staje się – w związku z tym faktem – dziennikarzem. Podobnie, jak osoba, która opublikuje w serwisie społecznościowym swoje wrażenia z filmu, nie staje się automatycznie krytykiem filmowym.

Z faktu tego wynikają ogromne zagrożenia – zarówno dla samych piszących, jak również dla opisywanych przez nich osób oraz – co najważniejsze – dla społeczeństwa. Wielu odbiorców – pomimo malejącego autorytetu mediów – wciąż traktuje gazetę (nieważne: drukowaną, czy internetową), jako podstawowe źródło informacji (zgodnie zresztą z jej pierwotną funkcją). Tak więc nierzetelne, niesprawdzone, niedokładne, amatorskie zapiski, które opublikowane zostały przez poważną firmę medialną, czytelnicy odbierają jako wiarygodne wiadomości dziennikarskie – tym bardziej, iż ich autorzy z chęcią przekonują wszystkich dookoła, iż są dziennikarzami. Zdarzają się takie przypadki, jak teksty będące próbą nacisku na sąd w konkretnej – zupełnie niezbadanej przez dziennikarza – sprawie, czy krytyka nieistniejącego holenderskiego aktu prawnego (dziennikarz jako źródło podawał rosyjską stronę internetową). Działalność taka szkodzi wszystkim – co do tego nie ma chyba wątpliwości. Rozumiejąc przy tym niedoświadczenie i – niestety – zwykłą niefrasobliwość autorów tego typu materiałów, ogromne zdziwienie wywołuje fakt, iż teksty tego typu ukazują się w serwisach prowadzonych przez zawodowców pod szyldem dziennikarstwa (obywatelskiego).

W imię maksymalizacji zysku, szefowie tych koncernów i podwładni im redaktorzy, wyrządzają krzywdę nie tylko zawodowi dziennikarskiemu, ale – co gorsza – rzeszom nieświadomych odbiorców. Dziennikarstwo obywatelskie, zamiast lepiej informować – o czym pisał Gillmor – dezinformuje – do spółki i pod patronatem ponadnarodowych behemotów medialnych (określenie Dana Gillmora).

• Rozzłoszczeni zawodowcy

Zawodowi dziennikarze, skupiając się na fakcie, iż określenie dziennikarz straciło swój dotychczasowy – elitarny – charakter i czując narastające zagrożenie ze strony coraz aktywniejszych amatorów – reagują często gwałtownym oburzeniem. Głównym celem ich protestów jest – jak wspomniałem – sam termin dziennikarz, który – ich zdaniem – przynależny jest tylko im samym. Biorąc pod uwagę wszystkie niedoskonałości zjawiska dziennikarstwa oddolnego, należy częściowo przyznać im rację. Krytyka ze strony profesjonalistów posunięta jest jednak zbyt daleko – wskazują oni (z pogardliwą wyższością) na wszystkie te wady amatorskiego dziennikarstwa, które są także – od wielu lat – udziałem zawodowców. Pisząc o nierzetelności, nieudolności językowej, małej ilości oryginalnych wiadomości newsowych, czy o tendencyjnym przedstawianiu opisywanych zagadnień – zapominają, że są to często ich własne błędy, które doprowadziły do znacznego obniżenia zaufania społecznego do prasy i w rezultacie stały się podstawą ruchu społecznego, zmierzającego do uzdrowienia mediów. Ruchu, z którego w prostej linii wywodzi się idea dziennikarstwa obywatelskiego – zawłaszczona w tej chwili paradoksalnie – przez koncerny medialne. Koncerny, które – publikując darmową zawartość – popełniają identyczne błędy, jakie popełniały współpracując z zawodowcami. Z tą różnicą, że w chwili obecnej oszczędzają duże pieniądze na pracownikach – co także jest obiektem niezadowolenia zawodowych dziennikarzy.

We the media przyczyną klęski?

Jak więc widać – wpływ książki Gillmora na sytuację mediów (przynajmniej w naszym kraju) zdaje się być raczej negatywny. Cały trud włożony przez autora – w zanalizowanie możliwości, jakie przyniosły ze sobą nowoczesne rozwiązania technologiczne i nakreślenie jak najefektywniejszego ich wykorzystania – zniweczony został niefortunnym stwierdzeniem o tym, że dziennikarzem może być dziś każdy. Czytelnicy (wśród nich także management ponadnarodowych korporacji medialnych) wykorzystali to zdanie do granic wytrzymałości, obrzydzając i deprecjonując – w szerokim odczuciu społecznym – szczytną ideę darmowego dzielenia się informacjami. Ideę, której celem była i jest poprawa stanu poinformowania społeczeństwa, a która stała się – jak bywało to niejednokrotnie w historii – jeszcze jednym narzędziem służącym do generowania zysków.

Największym – w moim odczuciu – błędem Gillmora, było niedostateczne podkreślenie wszystkich niezbędnych wymagań stawianych przed dziennikarzami. Wymowa jego książki – w takim kształcie, jak została opublikowana – doprowadziła do jeszcze większego chaosu informacyjnego, niż miało to miejsce przed pięcioma laty. Rzetelność, bezstronność, uczciwość, dokładność – to należało podkreślać, a nie to, że każdy człowiek zasiadający przy klawiaturze komputera, może być dziennikarzem. Zabrakło jednoznacznego stwierdzenia, iż – pomimo tego, że każdy z nas może nim być, to – nie każdy publikujący w internecie – nim jest.

Wydaje się, że sam autor doszedł do podobnych wniosków i – w związku z tym – poświęcił się aktywności, mającej na celu medialną edukację społeczeństwa. Zarówno jego najnowsza – wciąż w trakcie pisania – książka, jak i serwis internetowy NewsTrust, mają na celu poprawę świadomości odbiorców informacji i pomoc w odróżnieniu rzetelnych, uczciwych wiadomości, od dziennikarskich kłamstw i manipulacji. Więcej o obecnej działalności Dana Gillmora przeczytać można w artykule: Dan Gillmor – w trosce o czytelników.

Ten utwór jest dostępny na
licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 2.5 Polska

—

Autor fotografii Dana Gillmora: Tino Kreutzer (licencja: CC-BY, źródło: flickr)